Co ostatecznie decyduje o wyjątkowym charakterze każdej osoby? Jak można wykorzystać mocne strony swojej osobowości?
Jedno ziarno ryżu karmi sto różnych osób. Najbardziej uderzającą cechą życia jest to, jak bardzo się od siebie różnimy: nowe środowisko społeczne może być źródłem radości dla jednej osoby, a dla innej powodem ciągłego niepokoju; niektórzy są zapalonymi oszczędzającymi, podczas gdy inni wydają pieniądze bez ograniczeń. Skąd naprawdę biorą się te różnice?Dlaczego każdy z nas ma odrębną osobowość? Dlaczego dobór naturalny nie faworyzuje najbardziej optymalnego typu osobowości, pozwalając zamiast tego na tak wielką różnorodność usposobień?
Wraz z postępem badań nad osobowością w kierunku większej rygorystyczności naukowej zaczynamy rozumieć jej neurobiologiczne podstawy i obserwować korzyści płynące z każdej cechy osobowości w określonych środowiskach, a także koszty ponoszone w innych.Chociaż ludzie mogą preferować niektóre typy osobowości nad innymi, te nowe spostrzeżenia jasno pokazują, że nie ma jednej „najlepszej” osobowości. To właśnie ta różnorodność osobowości tworzy nasz bogaty i zróżnicowany świat. Pięć „regulatorów” Psychologowie postrzegają cechy osobowości jako termostaty w naszych mózgach, z których każdy reguluje określony zakres zachowań i postaw.Niektóre aspekty tych zachowań i postaw są ze sobą powiązane. Na przykład osoby, które lubią intensywną rywalizację, głośną muzykę i podróże, mają również większy popęd seksualny. Osoby odczuwające określone lęki lub chroniczne obawy są bardziej podatne na depresję. Podobnie osoby niepotrafiące oprzeć się pokusom i uzależnione od narkotyków są również bardziej narażone na problemy związane z hazardem i zachowaniami antyspołecznymi.
Na podstawie tych korelacji psychologowie wywnioskowali istnienie skończonej liczby „regulatorów” w obrębie poszczególnych osób. W ciągu ostatnich dziesięcioleci środowisko psychologiczne osiągnęło konsensus: pięć kluczowych regulatorów odpowiada za większość różnic w osobowości. „Wielka piątka” – ekstrawersja, neurotyczność, sumienność, otwartość i ugodowość – dzieli osobowość na pięć osi mających zastosowanie do wszystkich osób.Osobowość danej osoby można ocenić za pomocą jednego z wielu istniejących kwestionariuszy, z których każdy zapewnia pięć odrębnych wyników. Testy te dają niezliczone unikalne profile osobowości. Pozycja danej osoby w dowolnym wymiarze Wielkiej Piątki ujawnia zatem konkretną konfigurację osobowości.Poziom ekstrawersji danej osoby przejawia się w jej dążeniu do przyjemności lub reakcji na działania obarczone ryzykiem. Dla większości introwertyków takie działania nie przynoszą widocznych korzyści. Kiedy sytuacje stają się niebezpieczne lub zagrażające – lub są tak postrzegane – kluczową rolę odgrywa cecha neurotyczności. Osoby, które uzyskały wysokie wyniki w zakresie neurotyczności, mogą odczuwać zwiększony niepokój lub napięcie, podczas gdy osoby, które uzyskały niskie wyniki, pozostają w dużej mierze niewrażliwe.Sumienność dotyczy wyłącznie orientacji na cel; osoby, które uzyskały wysokie wyniki, ściśle przestrzegają planów lub zasad. Ugodowość odgrywa znaczącą rolę w naszych relacjach osobistych; osoby o wysokim poziomie ugodowości są uważne na potrzeby i emocje innych, podczas gdy osoby o niskim poziomie są mniej biegłe w rozpoznawaniu tych sygnałów. Otwartość determinuje sposób, w jaki dana osoba reaguje na różne perspektywy; osoby, które uzyskały wysokie wyniki, lubią estetyczne, metaforyczne i głębokie idee, podczas gdy osoby o niskich wynikach mają tendencję do ich unikania.
Osobowość a struktura mózgu
Neurolodzy łączą obecnie „wielką piątkę” z strukturami mózgu, przy czym każda cecha reprezentuje intensywność i ograniczenia reakcji fizjologicznych. Reakcje te z kolei zależą od konkretnych lub wyspecjalizowanych mechanizmów neurobiologicznych w mózgu.
Weźmy na przykład neurotyczność. Neurolodzy wiedzą obecnie, który obszar mózgu jest związany z reakcjami na zagrożenie: obwód w obrębie ciała migdałowatego. Badania MRI wykazały, że osoby uzyskujące wysokie wyniki w zakresie neurotyczności wykazują wyższą podstawową aktywność metaboliczną w obrębie ciała migdałowatego w porównaniu z osobami uzyskującymi niskie wyniki.Ciało migdałowate osób z wysokimi wynikami wykazuje również zwiększoną aktywność w odpowiedzi na bodźce bólowe. Nawet wielkość ciała migdałowatego wykazuje oznaki korelacji z wynikiem neurotyczności danej osoby. To naprawdę niezwykłe, że te systemy neuronowe, mierzone za pomocą prostych kwestionariuszy samooceny stosowanych przez psychologów osobowości, mogą być zweryfikowane za pomocą obiektywnych technik naukowych.W śródmózgowiu znajduje się struktura reagująca na bodźce sygnalizujące nagrodę. Nagrody te mogą obejmować słodycze, zyski pieniężne, obrazy płci przeciwnej lub substancje uzależniające. Centrum nagrody działa za pośrednictwem neuroprzekaźnika dopaminy. Istnieje liniowa korelacja między wynikami ekstrawersji a reakcjami fizjologicznymi na leki podobne do dopaminy, co sugeruje, że ekstrawersja odzwierciedla system nagrody w mózgu, który szybko reaguje na bodźce zewnętrzne.Chociaż podstawowe mechanizmy pozostają niejasne, osoby osiągające wysokie wyniki w zakresie ekstrawersji wykazują nawet większe struktury nagrody. Sumienność obejmuje zdolność do samokontroli bezpośrednio związaną z realizacją długoterminowych celów lub planów, angażując określone obszary kory przedczołowej.Obszar ten został zidentyfikowany dzięki badaniom nad uszkodzeniami mózgu. Obrazowanie mózgu ujawnia zmniejszoną aktywność w prawej korze przedczołowej u osób z trudnościami w kontrolowaniu impulsów. Ponadto badania nad chłopcami z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) wskazują na mniejszą objętość kory przedczołowej w porównaniu z dziećmi rozwijającymi się typowo.
Dokładne mechanizmy mózgowe leżące u podstaw ugodowości pozostają nieznane, chociaż odkryto dowody neurobiologiczne wskazujące na konkretne obszary. Dlatego naukowcy mogą wkrótce odkryć prawdę kryjącą się za tą cechą.
Piąta cecha osobowości, otwartość, pozostaje słabo poznana pod względem podstaw neurologicznych.
W ten sposób dla każdej z cech „Wielkiej Piątki” możemy wstępnie zidentyfikować reakcje fizjologiczne związane z określonym mechanizmem mózgowym. Te różnorodne ścieżki systemowe wyjaśniają tendencje do różnych wzorców zachowań.
Oczywiście nasze zachowanie nie jest determinowane wyłącznie przez nasze wewnętrzne ustawienia regulacyjne; zależy ono od złożonych interakcji między mózgiem a środowiskiem, chociaż wpływ tego ostatniego jest ograniczony.Jeśli rozumiemy osobowość danej osoby, możemy dość dokładnie przewidzieć jej reakcje, nawet jeśli nigdy jej nie spotkaliśmy. Co więcej, ustawienia te wydają się niezwykle stabilne przez całe życie danej osoby, co odzwierciedla istotny komponent genetyczny osobowości.
Osobowość ewolucyjna
Niewiele uwagi poświęcono temu, dlaczego ewolucja pozostawiła nam tak różnorodne osobowości.Teoretycznie, w zaciekłej konkurencji ewolucyjnej, osobniki o różnych genach podlegają selekcji i ostatecznie powinna przeważać jedna cecha. Dlaczego więc istnieje tak wiele różnych osobowości? W ostatnich latach naukowcy zaczęli rozważać fundamentalne cechy charakteru dzikich zwierząt, dzięki czemu pytania o to, jak ewolucja kształtuje osobowość, stały się bardziej zrozumiałe.Wraz ze swoimi współpracownikami opracował model zmienności genetycznej, badając zachowania eksploracyjne małego ptaka zwanego sikorką bogatką. Niektóre ptaki odziedziczyły osobowość o silnych skłonnościach eksploracyjnych, podczas gdy inne wykazywały ostrożne usposobienie. Naukowcy zmierzyli tę cechę u dzikich sikorek bogatek i powiązali ją z wskaźnikami przeżywalności ptaków w okresie trzech lat (1999–2001).Wyniki badań wykazały, że w przypadku samic wyższe wyniki w zakresie eksploracji korelowały z większym prawdopodobieństwem przeżycia zarówno w 1999, jak i 2001 roku. W tych latach niedoboru pożywienia większe rozproszenie okazało się korzystne dla przeżycia. Jednak w stosunkowo obfitym roku 2000 lepiej radziły sobie samice z niższymi wynikami. Najwyraźniej, gdy pożywienia było pod dostatkiem, wyruszanie w dalekie podróże w poszukiwaniu pożywienia stanowiło niepotrzebne ryzyko.
Badanie to, podobnie jak inne podobne badania, przedstawia przekonujący argument: optymalny poziom cechy osobowości zależy od specyfiki lokalnego środowiska ekologicznego. Kiedy te specyficzne cechy ulegają dramatycznym zmianom w czasie i przestrzeni, dobór naturalny nie może skupić się na jednym optymalnym sposobie egzystencji. Wyjaśnia to, dlaczego populacje sikorek bogatek zawierają zarówno osobniki eksploracyjne, jak i ostrożne.
Takie wnioski mają oczywiście zastosowanie również w odniesieniu do ludzi.Aby sprawdzić tę hipotezę, Daniel Naito z Uniwersytetu w Newcastle przeanalizował 545 brytyjskich dorosłych o wynikach ekstrawersji mieszczących się w określonym zakresie. Wyniki pokazały, że osoby z wysokimi wynikami miały więcej partnerów seksualnych i cieszyły się ponadprzeciętnymi perspektywami ekonomicznymi i zawodowymi. Jednak osoby te były również bardziej podatne na wypadki lub wizyty w szpitalu, a ich życie rodzinne okazało się mniej stabilne – mężczyźni ci częściej rozwodzili się i ostatecznie mieszkali oddzielnie od swoich dzieci.Chociaż kuszące może być postrzeganie ekstrawersji jako cechy całkowicie pozytywnej, rzeczywistość jest bardziej złożona. Wysoce ekstrawertyczna osobowość może wciągać cię w pewne sytuacje, stwarzając konkretne możliwości życiowe, w których możesz się wykazać. Jednak ta sama skłonność niesie ze sobą ryzyko, potencjalnie blokując alternatywne ścieżki, które mogłyby być dla ciebie bardziej odpowiednie.