Środki paralityczno-drgawkowe stanowią obecnie główne śmiercionośne środki chemiczne stosowane w działaniach wojennych przez niektóre zagraniczne siły zbrojne. Zawierają one atomy fosforu w swojej strukturze molekularnej, dlatego nazywane są środkami zawierającymi fosfor lub estrami fosforoorganicznymi i należą do tej samej klasy związków fosforoorganicznych, co pestycydy fosforoorganiczne.Środki paralityczno-drgawkowe dzielą się na dwie kategorie:
1. Środki serii G, takie jak sarin, tabun i lewisit. Środki te są wysoce lotne i dostają się do organizmu głównie drogą oddechową. Wykazują silną toksyczność, krótki okres utajenia i szybki początek działania. Ciężkie przypadki zatrucia mogą zakończyć się śmiercią w krótkim czasie bez natychmiastowej interwencji medycznej.
2. Środki serii V, takie jak VX (V-X) i ester etylowy tiofosforanu metylu. Środki te charakteryzują się niską lotnością, a ich krople parują powoli. Głównym drogą zatrucia jest kontakt ze skórą, chociaż ich postać aerozolowa może również powodować zatrucie dróg oddechowych. Ich toksyczność przewyższa toksyczność środków serii G.Po skażeniu skóry następuje okres utajenia. Bez szybkiej interwencji po wystąpieniu objawów śmierć może nastąpić w krótkim czasie. Objawy zatrucia środkami paralityczno-drgawkowymi Zatrucie środkami paralityczno-drgawkowymi dzieli się zazwyczaj na łagodne, umiarkowane i ciężkie, a jego główne objawy są następujące:
Lekkie zatrucie
Objawia się głównie objawami podobnymi do zatrucia grzybami, którym towarzyszą łagodne skutki dla ośrodkowego układu nerwowego i miejscowe objawy nikotynowe, w tym zwężenie źrenic, niewyraźne widzenie, ucisk w klatce piersiowej, łagodna duszność, katar, ślinienie się, nudności i nadmierna potliwość. Dodatkowe objawy mogą obejmować osłabienie, drżenie mięśni twarzy, zawroty głowy, bóle głowy, niepokój i bezsenność.Aktywność cholinoesterazy we krwi całkowitej wynosi od 50% do 70% normalnego poziomu.
Umiarkowane zatrucie
Objawy podobne do agro-toksyn nasilają się, czemu towarzyszą wyraźne objawy nikotynowe: znaczna duszność, świszczący oddech, łagodna sinica, wymioty, bóle brzucha, obfite pocenie się, uogólnione drżenie mięśni, niewyraźna mowa, osłabienie i ataksja. Mogą również wystąpić niepokój, depresja i spowolnienie reakcji.Całkowita aktywność cholinoesterazy we krwi wynosi 30–50% normy. Ciężkie zatrucie Powyższe objawy nasilają się, z wyraźnymi objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego. Źrenice zwężają się do rozmiarów szpilki, czemu towarzyszy obfite wydzielanie śliny, obfite pocenie się, bóle brzucha, nietrzymanie moczu i stolca, skrajna niewydolność oddechowa lub niewydolność oddechowa oraz wyraźna sinica.Rozległe drżenie mięśni całego ciała, drgawki kończyn, a następnie napadowe drgawki toniczne i śpiączka. Ostatecznie dochodzi do całkowitego porażenia wiotkiego, depresji oddechowej, niewydolności krążenia i śmierci. Całkowita aktywność cholinoesterazy we krwi wynosi 0–30% normy.
Historia środków paralityczno-drgawkowych
Chociaż środki bojowe nie zostały użyte podczas II wojny światowej, niemieccy chemicy badający związki owadobójcze przypadkowo odkryli pewne estry fosforoorganiczne, które są śmiertelne dla owadów. Środki te hamują aktywność neuronów ludzkiego mózgu, stąd ich nazwa „środki paralityczno-drgawkowe”.
Mechanizm działania
Acetylocholina, neuroprzekaźnik, ułatwia komunikację między neuronami. W synapsie neuron presynaptyczny uwalnia acetylocholinę z pęcherzyków w swoim aksonie do dendrytów neuronu postsynaptycznego. Po przekazaniu sygnału acetylocholina ulega hydrolizie.
Substancje chemiczne zawarte w środkach paralityczno-drgawkowych hamują hydrolizę acetylocholiny, powodując przedłużone przekazywanie sygnałów. Powoduje to utrzymywanie się mięśni w stanie ciągłego pobudzenia. Takie przedłużone pobudzenie uniemożliwia funkcjonowanie mięśni używanych do oddychania, prowadząc do paraliżu mięśni oddechowych (oddychanie opiera się na ciągłym skurczu i rozkurczu mięśni), co ostatecznie powoduje śmierć.
Które środki paralityczno-drgawkowe mają najwyższą toksyczność?
Najsilniejszymi gazami toksycznymi na świecie są obecnie środki paralityczno-drgawkowe, przede wszystkim sarin, soman, tabun i VX. Ich toksyczność jest ekstremalna; wdychanie nawet niewielkich ilości może być śmiertelne. Śmiertelna dawka dla osób niechronionych wynosi 190 miligramów chloru gazowego.