Sperma is de vloeistof die tijdens de ejaculatie van de man (meestal tijdens een seksuele climax) uit de urinebuis wordt uitgestoten. Normaal sperma is een stroperig mengsel van zaadcellen en zaadplasma. Zaadcellen worden geproduceerd in de testikels, rijpen in de bijbal en worden getransporteerd via de zaadleider.Zaadplasma bestaat voornamelijk uit een mengsel dat wordt afgescheiden door bijklieren zoals de prostaat, zaadblaasjes en bulbourethrale klieren, naast een kleine bijdrage van testiculaire vloeistof en bijbalvloeistof. Onder normale omstandigheden blijven sperma en zaadplasma-componenten gescheiden. Tijdens de ejaculatie vormen ze samen sperma.
De kwaliteit van het sperma heeft een directe invloed op de toekomstige gezondheid van het nageslacht. Aangezien elke man een gezond kind wenst, is een strenge controle van de spermakwaliteit essentieel. Bij nauwkeurige observatie zijn er variaties te zien: sommige mannen produceren geelachtig sperma, anderen melkachtig wit en soms zelfs groenachtig. Er bestaat een norm voor gezond sperma ter referentie.
1. Volume: normaal ≥2 ml. Volumes van meer dan 7 ml zijn buitensporig, waardoor de spermadichtheid afneemt en er meer lekkage uit de vagina optreedt, waardoor het totale aantal zaadcellen daalt. Dit komt vaak voor bij zaadblaasontsteking. Volumes van minder dan 2 ml duiden op onvoldoende sperma, hoewel doorgaans minder dan 1 ml als tekort wordt beschouwd.Dit vermindert het contactoppervlak met het vrouwelijke voortplantingsstelsel of belemmert de toegang van sperma tot de baarmoederhals vanwege de viscositeit, wat mogelijk onvruchtbaarheid kan veroorzaken. Veelvoorkomende oorzaken zijn onder meer ernstige ontsteking van de bijklieren, lage testosteronspiegels, obstructie van de ejaculatiekanalen of retrograde ejaculatie.
2. Kleur: Normaal sperma is grijsachtig wit of licht geelachtig. Een melkachtig witte of geelgroene tint duidt op een ontsteking in het voortplantingsstelsel of de bijklieren. Roze, rood of de aanwezigheid van rode bloedcellen onder de microscoop duidt op bloederig sperma, wat vaak voorkomt bij ontstekingen van de bijklieren of de achterste urinebuis, en soms bij tuberculose of tumoren.
3. Zuurgraad/alkaliteit: De normale pH-waarde van sperma ligt tussen 7,2 en 7,8.Waarden onder 7,2 duiden op obstructie van de ejaculatiekanalen of urineverontreiniging; waarden boven 7,8 duiden op een ontsteking van de zaadblaasjes of een verouderd monster. 4. Vloeibaar worden: Na de ejaculatie stolt het sperma aanvankelijk tot een gelachtige toestand door het coagulase in de zaadblaasjes. Binnen 15-30 minuten zetten enzymen in de prostaat deze gel om in een vloeibare toestand, een proces dat vloeibaar worden wordt genoemd.Als het sperma niet binnen 30 minuten na ejaculatie vloeibaar wordt, is er sprake van een afwijking. 5. Viscositeit: Als een in vloeibaar sperma gedoopte glazen staafje voorzichtig wordt opgetild, moet er een spermadraad ontstaan, die normaal gesproken minder dan 2 cm lang is. 6. Aantal zaadcellen: Wordt doorgaans uitgedrukt in zaadcellen per milliliter sperma. Normaal aantal ≥ 20 × 10⁶/ml.Waarden onder dit aantal duiden op oligospermie, wat wordt waargenomen bij aandoeningen zoals spermatogene disfunctie. Dit kan de toegang van sperma tot de baarmoederholte en eileiders verminderen, wat kan leiden tot verminderde vruchtbaarheid of onvruchtbaarheid. Een aantal van meer dan 250 × 10⁶/ml duidt op polyzoospermie; verminderde beweeglijkheid in dergelijke gevallen kan ook onvruchtbaarheid veroorzaken.
7. Morfologie van het sperma: ≥50% van het sperma moet een normale morfologie vertonen; afwijkingen kunnen onvruchtbaarheid veroorzaken.
8. Bewegelijkheid: ≥50% van het sperma moet een snelle, rechtlijnige voorwaartse beweging vertonen.
9. Overlevingspercentage: wordt doorgaans beoordeeld binnen een uur na ejaculatie, met ≥50% levensvatbaar sperma. Veelvoorkomende oorzaken van verminderde beweeglijkheid en overleving zijn onder meer ontsteking van de bijklieren, varicocele, ciliaire immobiliteitssyndroom als gevolg van chronische luchtweginfecties, de aanwezigheid van antisperma-antilichamen in het sperma of onjuiste opslag van het monster.
10. Leukocyten: Normaal sperma bevat <1×10⁶/ml leukocyten. Verhoogde leukocytenaantallen duiden op een infectie in het voortplantingsstelsel of de bijklieren.
In vergelijking met lichaamsvloeistoffen zoals speeksel, maag-darmvloeistoffen en bloed heeft sperma de meest uitgesproken geur.Sperma is een complex mengsel. Naast spermatozoïden bestaat zaadplasma uit prostaatvocht, bijbalvocht, zaadblaasvocht en diverse afscheidingen uit de urinebuis en zaadleider. De karakteristieke geur van normaal sperma is afkomstig van de oxidatie van een chemische stof genaamd spermidine, die een aroma oplevert dat doet denken aan kastanjebloesem. Spermidine behoort tot de cruciale bestanddelen van prostaatsecreties.Voor de oxidatie van spermidine is de aanwezigheid van zaadblaasvocht noodzakelijk. Prostaatvocht dat via rectale massage wordt verkregen, mist doorgaans de karakteristieke geur die aanwezig is in natuurlijk geëjaculeerd sperma. De kenmerkende geur van normaal ejaculaat is dus afkomstig van de prostaat, maar komt alleen vrij bij aanwezigheid van zaadblaasvocht. De afwezigheid van deze specifieke geur in sperma duidt vaak op een verminderde prostaatfunctie. Veel prostaatpatiënten hebben sperma dat deze karakteristieke geur mist.