De standaardprocedure voor het diagnosticeren van mannelijke onvruchtbaarheid omvat: eerst vaststellen of het probleem ligt bij mannelijke onvruchtbaarheid, vrouwelijke onvruchtbaarheid of beide partners; als mannelijke onvruchtbaarheid wordt vermoed, verduidelijken of deze absoluut of relatief, primair of secundair is; ten slotte de onderliggende oorzaak identificeren.
Diagnostische methoden voor mannelijke onvruchtbaarheid omvatten doorgaans een gedetailleerde medische anamnese, lichamelijk onderzoek, laboratoriumtests, beeldvormend onderzoek en andere onderzoeken.
Eerst voert de arts een grondige medische anamnese uit, die de basis vormt voor het opstellen van diagnostische hypothesen. Deze omvat doorgaans de huwelijks- en voortplantingsgeschiedenis, seksuele geschiedenis, medische voorgeschiedenis en familiegeschiedenis.Ten tweede worden bij het lichamelijk onderzoek de lengte, het gewicht, de lichaamssamenstelling en de mate van obesitas beoordeeld, terwijl ook aangeboren afwijkingen aan de testikels, trauma's en hypoplasie worden geëvalueerd voor een differentiële diagnose. Er kan een prostaatmassage worden uitgevoerd om prostaatvocht te verzamelen voor laboratoriumanalyse. Daarna volgen laboratoriumonderzoeken om bacteriële infecties zoals epididymitis, vesiculitis, urogenitale ontsteking of prostatitis uit te sluiten.Daarnaast is spermaanalyse een cruciaal diagnostisch hulpmiddel voor mannelijke onvruchtbaarheid, omdat deze de kwaliteit van de spermaproductie in de testikels, de doorgankelijkheid van de zaadleiders en de secretoire functie van de bijbal weergeeft. Herinnering: zelfonderzoek kan waarschuwingssignalen identificeren De belangrijkste oorzaken van mannelijke onvruchtbaarheid zijn onder meer genetische factoren, hormonale afwijkingen, varicocele, infecties van de geslachtsorganen, cryptorchidisme, ongezonde levensgewoonten en milieuverontreinigende stoffen.Mannen kunnen effectief zelfonderzoek doen door basiskennis over vruchtbaarheid en zelfbeoordelingsmethoden te begrijpen. Als bij het voorzichtig palperen van de zaadstreng van boven naar beneden grote massa's wormachtige, zachte, kronkelige knobbels in het scrotum worden gedetecteerd, is voorzichtigheid geboden, omdat dit kan duiden op varicocele.Deze aandoening verhoogt de temperatuur van de testikels, terwijl veneuze congestie het metabolisme van de testikels verstoort, waardoor de spermatogenese wordt verstoord en de kwaliteit van het sperma afneemt. Als er zwelling of pijn in de testikels optreedt, gevolgd door geleidelijke testiculaire atrofie na genezing, kan dit wijzen op testiculaire torsie of post-inflammatoire atrofie.Dit gaat vaak gepaard met onomkeerbare schade aan spermatogene cellen. Als de testikel niet in het scrotum daalt en in de buikholte blijft, wordt dit cryptorchidisme genoemd. De verhoogde temperatuur in de buik is schadelijk voor de spermaproductie en verhoogt het risico op testiculaire maligniteit aanzienlijk.
Het observeren van sperma kan ook gedeeltelijk een indicatie zijn voor de vruchtbaarheid. Normaal sperma is grijsachtig wit of licht geelachtig. Een roze of rode verkleuring duidt op bloederig sperma. Het normale spermavolume varieert van 2 tot 6 milliliter; volumes van meer dan 7 milliliter worden als buitensporig beschouwd. Dit vermindert niet alleen de spermadichtheid, maar verhoogt ook de kans dat sperma uit het vrouwelijk lichaam lekt, waardoor het totale aantal zaadcellen afneemt.Een volume van minder dan 2 milliliter duidt op oligospermie, terwijl minder dan 1 milliliter ernstige oligospermie is, wat vaak onvruchtbaarheid veroorzaakt. Normaal gesproken wordt sperma binnen 15 tot 30 minuten na ejaculatie vloeibaar. Als het na 30 minuten nog niet vloeibaar is geworden, wordt dit klinisch aangeduid als niet-vloeibaar worden van het zaadvocht, een andere veelvoorkomende oorzaak van onvruchtbaarheid.