Zaburzenie osobowości wielorakiej jest zaburzeniem tożsamości psychogennej, czyli zaburzeniem osobowości spowodowanym czynnikami psychologicznymi. Polega ono na „istnieniu dwóch lub więcej odrębnych osobowości w obrębie jednej osoby, z których każda może dominować w danym momencie. Osobowości te są niezależne i autonomiczne względem siebie, istniejąc jako kompletne jaźnie”.Zasadniczo w danym momencie w świadomości danej osoby istnieje tylko jedna tożsamość, zwana osobowością pierwotną. W tym okresie wszystkie emocje, myśli i zachowania funkcjonują zgodnie z trybem osobowości pierwotnej, nie wykazując śladów innej tożsamości. W nieregularnych odstępach czasu, zazwyczaj po stresie psychicznym, może nastąpić nagła zmiana na zupełnie inną tożsamość, a wszystkie kolejne emocje, myśli i zachowania będą zgodne z nową osobowością.W takich momentach osoba całkowicie zapomina o poprzedniej tożsamości, jakby psychicznie stając się inną osobą. Przejście od jednej osobowości do drugiej jest zazwyczaj gwałtowne; kiedy kolejna osobowość przejmuje kontrolę, pierwotna osobowość pierwotna pozostaje nieświadoma i zapomina o wydarzeniach, które miały miejsce wcześniej. Jak więc diagnozuje się zaburzenie osobowości wielorakiej?
Schizofrenia różni się od zaburzenia osobowości wielorakiej.
Kompletna struktura osobowości przypomina w pełni złożoną kostkę Rubika, funkcjonującą jako zintegrowana, spójna całość. Natomiast osobowość osoby chorej na schizofrenię przypomina pojedyncze kostki Rubika rozrzucone po podłodze, a cała struktura uległa rozpadowi.Na tym etapie pacjenci często tracą granicę między sobą a światem zewnętrznym lub innymi osobami. W rezultacie błędnie interpretują działania innych jako skierowane osobiście przeciwko nim. Podczas chodzenia uporczywie wierzą, że inni ich obserwują, monitorują lub śledzą. Mogą również odczuwać, że ich myśli są znane innym bez dzielenia się nimi lub że myśli innych ingerują w ich własne. Mogą nawet postrzegać swoje myśli, emocje lub zachowania jako kontrolowane przez innych.Pacjenci często mają nieuzasadnione lub bezpodstawne przekonania, takie jak przekonanie, że niektóre osoby chcą ich prześladować, lub rozwijają urojenia dotyczące tematów politycznych lub religijnych. W ciężkich przypadkach ich procesy myślowe stają się całkowicie nielogiczne, przejawiając się jako autystyczne myślenie zrozumiałe tylko dla samego pacjenta.Na zewnątrz pacjenci mogą mieć trudności z samoopieką, mamrotać pod nosem, wykazywać nieprzewidywalny płacz lub śmiech, wykonywać dziwne ruchy lub utrzymywać pozycje, które dla większości osób są nie do zniesienia. Mowa może stać się niespójna, odpowiedzi nieadekwatne, a dyskurs chaotyczny. Takie zachowania sprawiają, że pacjenci są łatwo rozpoznawalni na zewnątrz.
U osób z zaburzeniami dysocjacyjnymi tożsamości struktura osobowości pozostaje zasadniczo nienaruszona i spójna. Jednak podobnie jak w przypadku sześciu ścianek kostki Rubika, cechy osobowości pacjenta mogą się zmieniać i funkcjonować niezależnie.