Ograniczenie wzrostu płodu ma niekorzystny wpływ zarówno na rozwój matki, jak i płodu. Co dokładnie powoduje ten stan i jak można mu zaradzić? Odpowiedzi na te pytania znajdziemy poniżej. Co powoduje spowolnienie wzrostu płodu? Ograniczenie wzrostu wewnątrzmacicznego (IUGR) jest poważnym powikłaniem położniczym, występującym w 3–10% ciąż, ze średnią częstością około 6,4% — jest to stan szczególnie powszechny.
Ograniczenie wzrostu wewnątrzmacicznego odnosi się do ograniczonego wzrostu płodu w macicy, gdzie płód nie osiąga rozmiarów odpowiednich do wieku ciążowego. Objawia się to przede wszystkim niższą masą ciała płodu w porównaniu z normalnymi płodami w tym samym tygodniu ciąży, z masą urodzeniową poniżej 2500 gramów po 37 tygodniach ciąży.
Etiologia tego stanu jest złożona, a około 30% przypadków pozostaje niewyjaśnionych. Znane czynniki przyczyniające się do tego stanu to:
① Infekcja wewnątrzmaciczna patogenami TORCH (Toksoplazma, Cytomegalowirus, Wirus różyczki, Wirus opryszczki pospolitej i inne patogeny), stanowiąca około 10%;
② Nieprawidłowości chromosomowe płodu, występujące w około 10% przypadków;③ Schorzenia matki, takie jak stan przedrzucawkowy, przewlekłe nadciśnienie tętnicze i przewlekłe zapalenie nerek, które upośledzają ukrwienie łożyska, prowadząc do przewlekłej hipoksji płodu i zaburzeń wzrostu; ciężka anemia, zaburzenia sercowo-płucne i cholestaza u matki mogą również niekorzystnie wpływać na rozwój płodu;④ Niedożywienie matki, w szczególności niedostateczne spożycie białka i kalorii, stanowi istotny czynnik wpływający na wzrost i rozwój płodu, odpowiadający za około połowę wszystkich przypadków;
⑤ Niezdrowe nawyki życiowe, takie jak palenie tytoniu (w tym bierne palenie), nadużywanie alkoholu i zażywanie narkotyków, również przyczyniają się do wewnątrzmacicznego ograniczenia wzrostu płodu.
Objawy ograniczenia wzrostu płodu
Pierwszym objawem ograniczenia wzrostu wewnątrzmacicznego płodu jest niska masa urodzeniowa. W związku z tym wiele osób uważa, że mniejszy noworodek nie stanowi powodu do niepokoju, zakładając, że odpowiednie karmienie po urodzeniu zapewni mu zdrowy rozwój. Takie podejście jest jednak błędne.Ograniczenie wzrostu płodu występuje w dwóch postaciach: niedożywienia i hipoplazji. Niedożywienie wynika zazwyczaj z czynników wpływających na płód w połowie ciąży lub później, takich jak stan przedrzucawkowy lub ciąża mnoga, podczas gdy rozwój embrionalny we wczesnej ciąży przebiega normalnie. Charakterystyczne dla noworodków z niedożywieniem są zewnętrzne oznaki niedożywienia, takie jak masa ciała znacznie poniżej normy dla dzieci urodzonych o czasie, przy czym obwód głowy i wzrost pozostają w normie.W przypadku takich niemowląt lepsze odżywianie poporodowe może umożliwić osiągnięcie niemal normalnego poziomu rozwoju fizycznego, co generalnie skutkuje korzystnym rokowaniem dla noworodków. Natomiast czynniki powodujące dysplastyczne ograniczenie wzrostu wewnątrzmacicznego oddziałują na embrion we wczesnym okresie ciąży, powodując uszkodzenia embrionalne, które upośledzają wzrost i rozwój płodu. Przykłady obejmują czynniki genetyczne i infekcje TORCH, które mogą prowadzić do wad rozwojowych płodu i innych defektów.Cechą charakterystyczną postaci hipoplastycznej jest symetryczny rozwój masy urodzeniowej, długości i obwodu głowy, chociaż pomiary te pozostają znacznie poniżej średnich wartości oczekiwanych dla normalnego noworodka w tym samym wieku ciążowym. Niemowlęta z tą postacią wykazują wysoką częstość występowania wad wrodzonych, którym często towarzyszą nieprawidłowości chromosomowe lub strukturalne, z których niektóre mogą zagrażać życiu. W związku z tym wewnątrzmaciczne ograniczenie wzrostu płodu nie jest jedynie kwestią niskiej masy urodzeniowej; może ono ukrywać obecność niemowlęcia z wadami rozwojowymi.
Jak można stwierdzić, czy płód ma zaburzenia wzrostu?
Kobiety w ciąży i ich rodziny mogą samodzielnie monitorować stan płodu za pomocą trzech podstawowych metod. Najprostszym sposobem jest pomiar masy ciała: w późnym okresie ciąży przyrost masy ciała matki powinien wynosić średnio około 0,5 kg tygodniowo. Jeśli przyrost masy ciała jest powolny lub stagnacyjny, bez znaczących zmian w rozmiarze odzieży, należy podejrzewać zaburzenia wzrostu wewnątrzmacicznego.Druga metoda polega na pomiarze wysokości dna macicy. Za pomocą miękkiej taśmy mierniczej należy odmierzyć odległość od środka górnej krawędzi spojenia łonowego do dna macicy. Wyniki pomiarów należy co tydzień nanosić na wykres wysokości dna macicy (znany również jako wykres ciąży). Jeśli pomiary przez dwa do trzech kolejnych tygodni utrzymują się poniżej krzywej niskiej masy ciała lub poniżej samej krzywej, można rozważyć wstępną diagnozę wewnątrzmacicznego opóźnienia wzrostu.Trzecia metoda opiera się na wskaźniku wzrostu płodu: wysokość macicy (cm) minus 3 miesiące (4 tygodnie liczone jako 1 miesiąc) minus 1. Różnica poniżej -3 wskazuje na możliwe ograniczenie wzrostu wewnątrzmacicznego; wartości między -3 a 3 oznaczają normalną masę urodzeniową; wartości powyżej 3 sugerują możliwe makrosomię. Kobiety w ciąży, które na podstawie samooceny podejrzewają ograniczenie wzrostu wewnątrzmacicznego, powinny zgłosić się do szpitala w celu uzyskania dalszego potwierdzenia.
Postępowanie w przypadku wewnątrzmacicznego zahamowania wzrostu płodu
1. Odpoczynek w pozycji leżącej na lewym boku. Dieta wysokobiałkowa w celu poprawy odżywienia.
2. Przerywana terapia tlenowa. 1 godzina na sesję, 2–3 razy dziennie.
3. Leczenie farmakologiczne
(1) Salbutamol 2,4 mg doustnie, 3 razy dziennie. 7 dni stanowi jeden cykl leczenia.
(2) Dekstran o niskiej masie cząsteczkowej 500 ml i zastrzyk Salvia miltiorrhiza 8–16 ml dodane do 250 ml 5% roztworu glukozy do kroplówki dożylnej, raz dziennie. Zalecana jest kuracja trwająca 7 dni. Ma to na celu poprawę mikrokrążenia i funkcji łożyska.
(3) Roztwór złożony aminokwasów 100 ml, zastrzyk dożylny, raz dziennie. Zalecana jest kuracja trwająca 7 dni.
4. Wzmocnione monitorowanie
(1) Obserwacja ruchów płodu trzy razy dziennie.
(2) Monitorowanie płodu: test bezstresowy (NST) co najmniej raz w tygodniu. Niereaktywny test NST wymaga wykonania oktocystografii (OCT). W przypadku pozytywnego wyniku OCT należy przerwać ciążę.
(3) Monitorowanie ultrasonograficzne: cotygodniowy pomiar wskaźnika płynu owodniowego lub maksymalnej głębokości kieszeni płynu owodniowego.
(4) Pomiar E3 lub stosunku E/C w moczu: co tydzień.
5. Postępowanie położnicze
(1) Jeśli po leczeniu wzrost płodu i czynność łożyska pozostają korzystne, ciąża może być kontynuowana, ale nie może przekroczyć przewidywanego terminu porodu.
(2) W przypadku gdy leczenie okaże się nieskuteczne, a badania czynności płodu i łożyska wykażą nieprawidłowości, należy podać prednizolon lub deksametazon na 1–2 dni przed porodem w celu przyspieszenia dojrzewania płuc płodu, a następnie niezwłocznie przerwać ciążę.
(3) Natychmiastowe cięcie cesarskie jest wskazane w następujących okolicznościach: ① Niereaktywny test NST z dodatnim wynikiem testu CST.② Badanie ultrasonograficzne wykazuje małowodzie z zabarwieniem smółką stopnia II lub wyższego. ③ Matki z ograniczeniem wzrostu płodu, powikłanym innymi czynnikami wysokiego ryzyka, ciężkim stanem klinicznym lub nieprawidłowościami położniczymi.
6. Postępowanie w przypadku wewnątrzmacicznego ograniczenia wzrostu u noworodków
(1) Przed porodem należy przygotować wszystkie środki ratunkowe.
(2) Bezpośrednio po porodzie należy dokładnie usunąć płyn owodniowy i smółkę z dróg oddechowych poprzez intubację dotchawiczą, aby zapobiec zespołowi zaburzeń oddechowych (RDS).
(3) Należy utrzymać ciepło ciała.
(4) Należy podać roztwór glukozy lub niezwłocznie rozpocząć karmienie piersią.
Ograniczenie wzrostu płodu wiąże się z poważnym ryzykiem – przyszli rodzice powinni mieć tego świadomość.